Het verhaal achter de Saadische graven van Marrakech

De geschiedenis van Marokko achter gesloten muren.

Een artikel oorspronkelijk in het Frans geschreven door Abdelmalik Terkemani, 
vrij vertaald door Helma Matthijssen – wereldstadgids in Marrakech.
Zie ook facebook “maroc histoire et culture” @www.histoiremarocterkemani en https://marocitineraires.blogspot.com/2019/05/

Historische monumenten en schone kunsten: Maurice Tranchant de Lunel

Nadat het protectoraatverdrag in maart 1912 was ondertekend, ontdekte Frankrijk dat Marokko een land was met een rijke en oude beschaving. Er werd een afdeling “Historische monumenten en schone kunsten” opgericht met het hoofdkantoor in Rabat in de Rue Sidi Fatah; in het hart van wat toen het centrum van die stad was. De afdeling kreeg als doel om historische monumenten in Marokko te identificeren en te restaureren. De eerste directeur die werd aangewezen door  generaal Lyautey was Maurice Tranchant de Lunel; architect, schrijver en aquarellist. Voordat hij in Marokko arriveerde had Tranchant al veel gereisd en in Europa, Afrika en Azië waardevolle ervaringen opgedaan bij het herstel van monumenten. In Marokko startte hij met het restaureren van monumentale poorten, de belangrijkste medersa’s (theologische hogescholen vaak ook koranschool genoemd) en de koninklijke paleizen in de grote steden, met name Fez, Marrakech en Meknès. Ook was hij de latere architect van de Grote Moskee in Parijs, waarvan de bouw vooral was geïnspireerd op de oude Kairaouine moskee in Fez. Maurice Tranchant de Lunel stond dan ook naast Sultan Moulay Youssef toen in Parijs die moskee in 1926 werd ingewijd.

De grote moskee van Parijs

De Kasbah in Marrakech met de Jamaa Al Mansour

We zijn in 1917 als Tranchant als onderdeel van zijn werk om historische monumenten te identificeren een luchtfoto in handen krijgt van de Kasbah wijk in Marrakech. Het moet de eerste luchtfoto zijn die ooit van Marrakech is genomen. Eén aspect op die foto trok zijn aandacht: naast de grote Kasbah moskee (voorheen Jamaa Al-Mansour, tegenwoordig Moulay el Yazid, naar een sultan van de nu nog heersende Arabische dynastie van de Aloui) lag een aangrenzend gebouw bekroond door koepels en duidelijk gescheiden en apart van de grote moskee. Hij had geen idee wat het aangrenzende gebouw zou kunnen zijn. Dus ging hij ter plekke op onderzoek uit. Hij bezocht de moskee en herkende de deuren, maar hij vond geen toegang tot het naburige gebouw dat hem zo intrigeerde. Uiteindelijk wendde hij zich tot de hoogste Marokkaanse autoriteit met wie de Fransen samenwerkten Thami Glaoui, die in 1917 de Pasja was van Marrakech en dat bleef tot aan zijn dood in januari 1956. Die Pasja was de laatste die het geheim kende en hij gaf Tranchant de opdracht om zich Marokkaans te kleden jellaba-rezza-belgha; in een djellaba, traditionele Marokkaanse jurk, met slippers zoals een echte heer betaamt en bracht hem vergezeld door helpers midden in de nacht naar de bedoelde plek. De kleine groep drong de moskee binnen om zich te begeven naar de deur met hangslot. Eenmaal door deze deur haastte Tranchant zich in het donker met slechts het licht van een lantaarn de voor hem liggende gang in.

De herontdekking van de Saadische graven

Het moet een onwerkelijk tafereel geweest zijn: een christen traditioneel gekleed als Marokkaan, in het donker lopend in een moskee in Marrakech op zoek naar een historisch monument. Zoals met nadruk vooraf aangegeven: er werd geen woord gezegd, alleen kijken en vooral geen vragen. Zo arriveerde de kleine groep binnen in het gezochte gebouw dat zich duidelijk apart en los van de moskee bevond. Slechts verlicht door de zwakke stralen van de lantaarn, op armlengte gehouden door één van de assistenten, werd op dat moment de schoonheid zichtbaar. Van de cederhouten plafonds in de vorm van bijenkorven, de perfecte koepels met de zuivere mozaïeken en de twaalf pilaren in het wit, blauwgrijze marmer waarmee de koubba – de grafkoepel – gedragen wordt. Na hun bezoek, waarbij ze haast struikelden over alle met marmer bedekte graven, gingen ze weer naar buiten. Ze hadden de gezochte plek gevonden; een door hoge muren afgesloten ruimte met achter de hoge muren de ruïne van het voormalige Al Badii, het grootse paleis dat niet voor niets de naam van de onvergelijkbare kreeg.

Terwijl Tranchant leest wat er op de marmeren stenen is gegraveerd, realiseert hij zich dat hij zich bevindt in het Mausoleum van de Saadische Sultans;
قبور السعديين   qubur alsaediiyn

De hele groep lijkt geraakt door deze bijzondere ontdekking van de graven van de grote familie van de Saadische sultans, verlaten en door niemand meer bezocht …  al eeuwenlang. Vanuit zijn inmiddels Arabische gewoonten moet Tranchant zoiets gedacht hebben als:
“Moge mijn ogen deze plaats liefkozen voor alle eeuwen dat ze niet bezocht zijn!”.

De heropening voor het publiek van de Saadische graven in 1917

Tranchant informeerde direct zijn chef Lyautey in Rabat en generaal Lyautey reisde onmiddellijk af naar Marrakech. Daar werd Lyautey op vergelijkbare wijze, bij het vallen van de avond, vermomd als Marokkaan, door de moskee geleid, om zo ook de Saadische graven te bezoeken. Ter plekke besluiten Lyautey en Tranchant dat er een ingang moet worden gemaakt in de omringende muur om zo de graven van de Saadische sultans open te stellen voor het Marokkaanse publiek en buitenlandse bezoekers. En dat gebeurde ook, direct, de volgende week al.

Een kunstmatige chicane bocht als entree tot de Saadische graven

Het is deze entree, met zijn kunstmatige chicane bocht, om zo de muren van de grote moskee te vermijden, die nu nog steeds de toegang vormt naar de Saadische praalgraven. En ondertussen zijn we al weer meer dan honderd jaar verder en zijn de Saadische graven misschien wel de meest bezochte historische bezienswaardigheid van Marrakech. Natuurlijk ook vanwege dit mooie en bijzondere verhaal.

Sultan Moulay Ismaïl en zijn voorganger Ahmed el Mansour – de overwinnaar

Bij de voorbereiding van de restauratie van het Saadische Mausoleum en de directe omgeving daarvan had Tranchant voldoende tijd om uit te zoeken welke heftige gebeurtenissen er moesten hebben plaats gevonden in Marrakech in het islamitische jaar 1116 – volgens onze jaartelling in 1704.
Het was in die periode dat de macht van sultan Moulay Ismaïl op zijn hoogtepunt moet zijn geweest. Moulay Ismail ibn Sharif, de zevende zoon van Moulay Ali Cherif, was de tweede sultan uit de dynastie der Alaoui. Aanvankelijk was hij slechts de gouverneur van Meknes onder zijn broer Rashid. Toen deze plotseling stierf, slaagde Ismaïl er in zijn broer op te volgen. Moulay Ismail wist de macht van de Alawieten te consolideren en verder uit te bouwen. Regerend vanuit zijn nieuwe hoofdstad Meknès moet hij bij een bezoek aan Marrakech hebben aangevoeld dat de grootsheid van de Saadische gebouwen hem slechts in hun schaduw stelde. Dus moesten de pikhouwelen van de slopers aan het werk om het grote complex van de Saadiërs in de Kasbah wijk te vernietigen. Het Badii paleis قصر البديع qasr albadie werd methodisch in puin gelegd en in de loop van vele maanden gereduceerd tot een ruïne. Een haast ondenkbaar einde voor het onvergelijkbare paleis, gebouwd door de sultan die de Portugezen versloeg, Ahmed Al-Mansour, de overwinnaar. Het immense paleis, dat naar verluidt zoveel kamers had als het zonnejaar dagen, bestond niet meer …

Het grootse en onvergelijkbare El Badii paleis wordt gestript

Alle kostbaarheden, zoals de ronde waterbekkens en marmeren zuilen uit Carrara (Italië), werden weggenomen en zorgvuldig ingepakt om elders in Marokko te gebruiken. En wie is er kundiger dan Tranchant om dat te beweren? Hij was het immers die daarna aan de slag ging om alle koninklijke residenties in het hele land te herstellen en alles zou herkennen dat van het Al Badii afkomstig bleek te zijn. De voorouders van de ooievaars, die nu nestelen op de nog resterende muren, moeten getuige zijn geweest van deze vernietiging, die met veel lawaai en woede plaats gevonden heeft.

Angst voor Allah of respect voor de doden

In onze huidige tijd heeft de ruïne lange tijd slechts als decor gediend voor het voormalige nationale festival van volkskunst en voor het “Festival du rire de Marrakech”. Ja zeker, het festival van de lach!

Nadat het huis van de levenden was vernietigd stonden de pikhouwelen al klaar om ook het huis van de gestorvenen aan te vallen en werd er begonnen met het inpakken van de pilaren van marmer bij de toegang van het mausoleum (zoals te zien op het aquarel van Tranchant uit 1917).

Ingang van de Saadische graven tijdens de restauratie.
uit “Marrakech in de jaren 20”

Rechts: het aquarel van Tranchant de Lunel uit 1917

 

 

 

Plots kwam er een einde aan de destructieve woede. We weten niet of het de vrees voor Allah is geweest of uit respect voor de doden, maar de pikhouwelen stopten. Omdat het alleen de bedoeling was om de sporen uit te wissen van het Saadische tijdperk, werd er een ​​hoge muur rondom het mausoleum gebouwd. Zodoende bleven de Saadische graven hermetisch afgesloten van 1704 tot aan 1917, het moment van de herontdekking door Maurice Tranchant de Lunel.

Foto: De ruïne van het Badi paleis waar de voorouders van de ooievaars die er nu nestelen, getuigen moeten zijn geweest van de vernietiging met veel lawaai en woede van dit onvergelijkbare paleis, van Ahmed el Mansour die Marokko van de Portugezen bevrijdde, en daarmee als sultan van een Arabische familie een ongekende populariteit genoot.

Dit artikel is vertaald uit het Frans met veel dank aan Abdelmalik Terkemani voor zijn inspiratie en beeldende beschrijving van hoe de herontdekking van de Saadische graven in 1917 moet hebben plaats gevonden!

Helma Matthijssen,
wereldstadgids in Marrakech

Voor meer informatie over Marrakech “wat moet ik gezien hebben” kijk ook bij Marrakech Tips – wat te doen in Marrakech.
Voor een bezoek aan Marrakech; zie Droomstedentrip Marrakech met Riadhotel.
Wil je weten hoe Marrakech als stad in elkaar steekt en waar je alle bezienswaardigheden zoals de Saadische graven kunt vinden?
Ga dan mee met onze dagelijkse fietstocht van 3 uur langs de highlights van Marrakech!
Ook kun je met een gids de verschillende historische monumenten bezoeken tijdens de ochtendexcursie Kasbah & Sultans.
Welkom – Marhaba !